Có những giấc mơ, sau khi tỉnh dậy, ta chỉ thấy mơ hồ. Nhưng cũng có những giấc mơ khiến ta trầm ngâm rất lâu, không phải vì nó quá kì lạ, mà vì trong đó có một nhân vật đã nói một câu như thể họ biết rõ điều ta đang né tránh.
Tôi từng để ý rằng, trong một số giấc mơ, điều làm mình ám ảnh không phải là khung cảnh, mà là cảm giác khi đối diện với một ai đó trong mơ. Một người lạ. Một đứa trẻ. Một người đã lâu không gặp. Hoặc đôi khi là một nhân vật không rõ mặt, nhưng lại để lại một cảm giác thật đến mức khó diễn tả thành lời. Khi tỉnh dậy, ta có thể quên lời họ nói, nhưng lại nhớ rất rõ cảm giác họ để lại trong mình.
Điều này khiến tôi nghĩ nhiều về lucid dream. Tôi tạm gọi nó theo ngôn ngữ của mình là hiển mộng.
Hiển mộng là khoảnh khắc ta nhận ra mình đang mơ ngay trong lúc giấc mơ đang diễn ra. Đó là khi ngay giữa giấc mơ, có một tia nhận biết lóe lên và ta biết: “À, đây là một giấc mơ.”
Khoảnh khắc đó khá lạ lùng. Mọi thứ vẫn còn phi logic, méo mó, mơ hồ, nhưng ta không còn hoàn toàn bị cuốn đi nữa. Giống như có một phần ý thức vi tế vừa được rọi sáng lên trong căn phòng tối của vô thức. Ta bắt đầu có thể quan sát. Có thể lựa chọn. Có thể đặt câu hỏi. Thậm chí có thể đối thoại với chính những nhân vật đang xuất hiện trong tâm trí mình.
Nhưng với tôi, phần thú vị nhất của “hiển mộng” không nằm ở chuyện bay lượn, đi xuyên tường, tạo siêu năng lực hay điều khiển khung cảnh như một vị thần trong thế giới mộng tưởng. Những điều đó có thể rất hấp dẫn, nhất là khi mới bắt đầu tò mò về “hiển mộng”. Nhưng càng suy nghĩ, tôi càng thấy phần sâu hơn không nằm ở khả năng kiểm soát giấc mơ, mà nằm ở khả năng “trải nghiệm một cách tỉnh thức” với giấc mơ.
Bởi khi ta tỉnh thức trong mơ, có thể ta đang đứng trước một cơ hội rất hiếm hoi: đối thoại trực tiếp với những phần sâu hơn trong chính mình.
Nhân vật trong mơ có thật sự là “ai đó” không?
Đây là một câu hỏi khó.
Nếu nhìn theo “tâm lý học tầng sâu”, đặc biệt là hướng tiếp cận của Carl Gustav Jung, các nhân vật trong mơ có thể được hiểu như những phần khác nhau của tâm trí đang tìm cách giao tiếp với nhau. Một người trong mơ có thể đại diện cho ký ức bị tổn thương. Một người khác có thể là cảm xúc bị chối bỏ. Một nhân vật hung tợn có thể là phần bóng âm (shadow) của ta . Một đứa trẻ có thể là phần mong manh, chưa được chăm sóc và bị bỏ bê. Một người hướng dẫn có thể là biểu tượng của phần “trí huệ” bên trong ta.
Nhưng tôi nghĩ chúng ta cũng nên cẩn thận.
Không phải cứ thấy một nhân vật trong mơ là ta vội vàng kết luận họ mang thông điệp sâu sắc. Không phải mọi giấc mơ đều là lời nhắn của vũ trụ. Cũng không phải mọi hình ảnh trong mơ đều cần được giải mã như một biểu tượng thần bí. Đôi khi giấc mơ chỉ đang xử lý lại ký ức, cảm xúc, hình ảnh trong ngày, hoặc những mảnh thông tin rời rạc mà não bộ gom lại thành một câu chuyện kỳ quặc.
Tuy vậy, vẫn có những giấc mơ khiến ta không thể bỏ qua.
Có những nhân vật trong mơ rất máy móc. Họ xuất hiện như diễn viên quần chúng (NPC). Họ đi qua, nói vài câu vô nghĩa, làm đầy bối cảnh rồi biến mất. Nếu ta hỏi họ một câu sâu sắc hơn, họ có thể im lặng, né tránh hoặc tan biến.
Nhưng cũng có những nhân vật khác. Họ phản ứng lại với ta. Họ khó chịu. Họ từ chối. Họ nhìn thẳng vào ta. Họ nói những câu mà khi tỉnh dậy, ta thấy bối rối vì không hiểu sao tâm trí mình lại tạo ra được một câu như vậy.
Đó là điểm khiến tôi thấy giấc mơ thú vị.
Có lẽ những nhân vật ấy không phải là “người khác” theo nghĩa thông thường. Nhưng cũng không thể nói họ chỉ là sản phẩm tưởng tượng đơn giản. Họ giống như những phần tâm trí có đời sống riêng, ít nhất là trong khoảnh khắc của giấc mơ. Họ không tồn tại bên ngoài ta, nhưng cũng không hoàn toàn chịu sự điều khiển của cái tôi tỉnh thức.
Nói cách khác, họ có thể là “ta”, nhưng là những phần của ta mà khi thức ta không nhận ra được.
Đừng bước vào giấc mơ như một kẻ thống trị
Một sai lầm khá phổ biến khi nói về hiển mộng là nghĩ rằng: nếu ta biết mình đang mơ, ta có quyền kiểm soát tất cả.
Tôi hiểu sức hấp dẫn của ý nghĩ đó. Trong đời sống thật, ta có quá nhiều giới hạn. Ta không thể lúc nào cũng kiểm soát hoàn cảnh, cảm xúc, người khác, cơ thể, tiền bạc, mối quan hệ. Cho nên khi bước vào một giấc mơ và nhận ra “mọi thứ đang diễn ra trong tâm trí mình”, ta rất dễ muốn làm chủ toàn bộ sân khấu đó.
Nhưng càng nghĩ, tôi càng thấy thái độ thống trị này có gì đó không ổn.
Nếu một nhân vật đáng sợ xuất hiện và ta lập tức muốn tiêu diệt họ, có thể ta đang lặp lại đúng cách mình đối xử với những cảm xúc khó chịu ngoài đời. Ta sợ nó, đè nó xuống, gọi nó là tiêu cực, rồi cố gắng loại bỏ nó càng nhanh càng tốt.
Nhưng một nỗi sợ cũng là một phần của ta. Một cơn giận cũng là một phần của ta. Một ký ức bị chôn vùi cũng là một phần của ta. Nếu trong mơ, ta nhìn vào một nhân vật và nói: “Ngươi chỉ là ảo giác của ta”, thì về mặt tâm lý, có thể ta cũng đang nói điều đó với chính một phần bị bỏ rơi bên trong mình.
Tôi không nghĩ giấc mơ cần ta thống trị nó.
Có lẽ nó cần ta bước vào với sự tò mò hơn.
Thay vì hỏi: “Làm sao để kiểm soát giấc mơ này?”, ta có thể hỏi: “Giấc mơ này đang muốn cho mình thấy điều gì?”
Thay vì ra lệnh cho một nhân vật biến mất, ta có thể thử hỏi: “Bạn là ai?”, “Bạn xuất hiện ở đây để làm gì?”, “Bạn đang bảo vệ điều gì?”, “Bạn muốn tôi nhìn thấy điều gì mà tôi đã tránh né?”
Dĩ nhiên, không phải lúc nào nhân vật trong mơ cũng trả lời. Và cũng không phải câu trả lời nào cũng sâu sắc. Có khi họ nói một câu vô nghĩa. Có khi giấc mơ đổi cảnh. Có khi ta tỉnh dậy ngay lập tức. Nhưng chỉ riêng việc thay đổi thái độ từ kiểm soát sang đối thoại đã là một sự thay đổi đáng chú ý.
Vì trong đời sống thực cũng vậy. Rất nhiều thứ trong ta không cần bị tiêu diệt. Chúng cần được lắng nghe một cách tích cực.
Vô thức không nói bằng ngôn ngữ rõ ràng
Khi thức, ta quen suy nghĩ theo kiểu tuyến tính. Vấn đề là gì? Nguyên nhân là gì? Giải pháp là gì? Bằng chứng ở đâu? Bước tiếp theo thế nào?
Nhưng giấc mơ không vận hành như một bản kế hoạch kinh doanh. Nó không trình bày vấn đề bằng những gạch đầu dòng. Nó không nhất thiết phải trả lời theo cách ta muốn nghe.
Nó có thể trả lời bằng một căn phòng tối đen như mực. Một dòng nước dơ bẩn. Một người đã khuất quay về. Một cánh cửa đóng chặt không mở được. Một đứa trẻ lặng im. Một con đường cứ đi mãi mà không có điểm đến. Hoặc đôi khi chỉ là một cảm giác nặng nề trong lồng ngực.
Đây là điểm khiến việc làm việc với giấc mơ vừa hấp dẫn vừa dễ bị lạm dụng.
Nếu ta quá tin vào giấc mơ, ta có thể bắt đầu diễn giải mọi thứ theo hướng huyền bí. Nhưng nếu ta quá lý trí, ta lại dễ bỏ qua những thông tin cảm xúc sâu kín mà giấc mơ đang phơi bày.
Tôi nghĩ cách tốt hơn là đứng ở giữa.
Không thần thánh hóa giấc mơ, nhưng cũng không xem thường nó.
Một giấc mơ có thể không nói cho ta “sự thật tuyệt đối”, nhưng nó có thể cho ta thấy trạng thái nội tâm của mình. Nó không nhất thiết dự đoán tương lai, nhưng có thể phản ánh một nỗi sợ, một mong muốn, một mâu thuẫn hoặc một phần ký ức tổn thương chưa được chữa lành.
Và đôi khi, điều ta cần không phải là giải mã giấc mơ cho hợp lý, mà là chiêm nghiệm với cảm giác mà nó để lại.
Tại sao hình ảnh đó làm mình sợ?
Tại sao câu nói đó khiến mình buồn?
Tại sao nhân vật đó khiến mình tức giận?
Tại sao mình lại muốn chạy khỏi căn phòng ấy?
Những câu hỏi này có thể quan trọng hơn việc tra cứu xem “nước”, “rắn”, “người lạ” hay “ngôi nhà cũ” tượng trưng cho điều gì. Vì biểu tượng trong mơ không phải lúc nào cũng có một nghĩa cố định cho tất cả mọi người. Cùng là một ngôi nhà, với người này nó là ký ức gia đình, với người khác nó là cảm giác mắc kẹt, với người khác nữa nó lại là một phần bản thân đang bị bỏ quên.
Ý định khác với kỳ vọng
Một điểm tôi thấy khá tinh tế trong hiển mộng là sự khác biệt giữa kỳ vọng và ý định.
Kỳ vọng thường mang tính cứng nhắc. Ta muốn giấc mơ phải xảy ra theo một cách cụ thể. Ta muốn nhân vật kia phải trả lời đúng câu mình hỏi. Ta muốn khung cảnh phải biến đổi theo đúng hình dung trong đầu. Ta muốn vô thức phải hợp tác như một công cụ.
Nhưng ý định thì mang tính linh hoạt hơn.
Ý định giống như ta gửi một “lời gợi nhắc” (prompting), rồi để giấc mơ tự tìm câu trả lời phù hợp. Thay vì nói “tôi phải thấy câu trả lời theo cách này”, ta có thể nói “hãy cho tôi thấy điều tôi cần hiểu lúc này”.
Sự khác nhau này rất nhỏ, nhưng bên trong tâm trí lại là “một trời một vực”.
Ngoài đời thực cũng vậy. Có những lúc ta nói mình đang đi tìm câu trả lời, nhưng thật ra ta chỉ đang muốn xác nhận điều mình đã tin sẵn. Ta đọc thêm, hỏi thêm, phân tích thêm, nhưng không thật sự mở ra cho một khả năng khác. Ta không tìm sự thật. Ta tìm sự bảo chứng cho điều mình đã tin và nếu không có sự bảo chứng đó, ta sẽ tìm mọi “lời bào chữa” dù là phi lý nhất cho nó.
Tôi nghĩ giấc mơ cũng phản ứng với trạng thái đó.
Nếu ta bước vào nó với sự cứng nhắc, nó có thể trở nên rối hơn. Nhưng nếu ta bước vào với một ý định rõ ràng và một thái độ “đón nhận”, đôi khi giấc mơ sẽ đưa ra một hình ảnh rất bất ngờ.
Không phải lúc nào cũng là câu trả lời.
Có khi chỉ là một cảnh tượng.
Nhưng cảnh tượng đó có thể làm ta hiểu sâu hơn về một câu chuyện.
Giấc mơ có thể là một không gian tự phản tư
Tôi hơi dè dặt khi dùng từ “chữa lành” cho giấc mơ, vì từ này bây giờ bị dùng quá nhiều. Cái gì cũng chữa lành. Một ly trà cũng chữa lành. Một chuyến đi cũng chữa lành. Một câu nói dễ chịu cũng chữa lành. Nếu dùng không cẩn thận, từ này dễ làm mọi thứ trở nên mơ hồ và gây ra lạm phát về mặt cảm xúc.
Nhưng nếu hiểu “chữa lành” theo nghĩa khiêm tốn hơn — tức là có thêm không gian (và thời gian) để nhìn lại chính mình — thì giấc mơ có thể là một nơi rất đặc biệt.
Trong mơ, tâm trí không nói bằng lý luận khô khan. Nó dựng lên hình ảnh. Nó dùng cảm xúc. Nó tạo ra những tình huống lạ nhưng lại chạm vào những vùng sâu thẳm. Có khi ta gặp lại một người cũ không phải vì người đó còn quan trọng, mà vì cảm xúc gắn với họ vẫn chưa được hiểu hết. Có khi ta bị rượt đuổi không phải vì có ai đang đuổi mình, mà vì trong đời sống thức tỉnh, ta cũng đang chạy trốn khỏi một phần nào đó bên trong.
Dĩ nhiên, tôi không nghĩ nên dùng giấc mơ để thay thế trị liệu, y khoa hay sự hỗ trợ chuyên môn, nhất là khi một người đang khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng. Giấc mơ có thể mở ra dữ liệu nội tâm, nhưng không phải dữ liệu nào cũng nên tự xử lý một mình.
Có những thứ trong vô thức cần được tiếp cận một cách chậm rãi.
Có những ký ức không nên bị đào lên chỉ vì tò mò.
Có những trải nghiệm nếu mở ra quá nhanh có thể khiến người ta mất ổn định hơn là hiểu mình hơn.
Vì vậy, thái độ đúng với giấc mơ có lẽ không phải là khai thác, mà là tôn trọng.
Ta không xông vào vô thức như một người đi đào vàng. Ta bước vào đó như bước vào một căn phòng cũ của chính mình, nơi có những đồ vật bị phủ bụi, có thứ ta từng quên, có thứ ta từng giấu, và cũng có thứ ta chưa sẵn sàng chạm vào.
Bài học mang ra đời sống tỉnh thức
Không phải ai cũng có thể thực hành hiển mộng. Và thật ra, ta cũng không cần phải ép mình làm điều đó.
Nhưng tinh thần của nó thì có thể đem vào đời sống hằng ngày.
Khi một cơn giận nổi lên, thay vì lập tức nói “mình không nên giận”, ta có thể hỏi: phần nào trong mình đang cảm thấy bị đe dọa?
Khi một nỗi buồn lặp lại nhiều lần, thay vì ta cố gắng làm cho mình vui lên bằng những hoạt động bên ngoài (mà có thể đó chỉ là né tránh), ta có thể hỏi: nỗi buồn này đã ở đây từ bao giờ?
Khi một sự ghen tị xuất hiện, thay vì xấu hổ vì mình nhỏ nhen, ta có thể hỏi: điều gì trong người kia chạm vào phần thiếu hụt của mình?
Khi một nỗi sợ kéo đến, thay vì xem nó là kẻ thù, ta có thể hỏi: bạn đang cố bảo vệ tôi khỏi điều gì?
Những câu hỏi này không khiến cho ta trở nên yếu đuối. Ngược lại, chúng giúp ta tách biệt với những cảm xúc mà bấy lâu nay ta đã đồng nhất mình với chúng và cho ta một khoảng “không gian” để quan sát những phần bên trong của mình.
Vì rất nhiều đau khổ của con người đến từ việc ta chỉ muốn sống với phần dễ thương, sáng sủa, hợp lý của mình, trong khi từ chối những phần rối rắm, tổn thương, ích kỷ, sợ hãi và chưa trưởng thành.
Nhưng một tâm trí vững vàng không phải là tâm trí không có bóng tối.
Một tâm trí vững vàng là tâm trí có đủ không gian (và thời gian) để nhìn vào bóng tối mà không bị nó nuốt chửng.
Đó cũng là điều tôi thấy đẹp nhất trong ý tưởng về hiển mộng. Tỉnh thức không phải để kiểm soát mọi thứ. Tỉnh thức là để “hiện diện” nhiều hơn với những gì đang diễn ra, kể cả những phần ta không thích ở chính mình.
Có khi nào đời sống này cũng giống một giấc mơ lớn?
Đây là một câu hỏi nghe “hơi điên”, nhưng tôi nghĩ nó đáng được giữ lại như một câu hỏi mở.
Nếu trong giấc mơ, các nhân vật có vẻ độc lập, có phản ứng, có cảm xúc, thậm chí có thể làm ta bất ngờ, thì làm sao ta biết chắc đời sống thức tỉnh của mình đã là tầng thực tại cuối cùng?
Tôi không muốn kéo câu hỏi này đi quá xa theo hướng siêu hình. Nói rằng “cuộc đời chỉ là một giấc mơ” nghe có vẻ thi vị, nhưng cũng dễ trở thành một lối thoát khỏi thực tế. Ta vẫn phải sống, làm việc, chăm sóc cơ thể, chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình, và đối diện với hậu quả của những lựa chọn này.
Nhưng câu hỏi đó vẫn có giá trị ở một nghĩa khác.
Nó nhắc ta rằng nhận thức của con người luôn có giới hạn.
Một nhân vật trong mơ không biết mình đang ở trong mơ cho đến khi người mơ tỉnh thức. Còn chúng ta, trong đời sống này, có thể cũng đang bị cuốn đi bởi những kịch bản mà mình chưa nhận ra: kịch bản gia đình, kịch bản tổn thương, kịch bản bản ngã, kịch bản xã hội, kịch bản của nỗi sợ và ham muốn.
Có thể tỉnh thức không phải là bay lên trời, mở con mắt thứ ba hay sở hữu năng lực đặc biệt nào đó.
Có thể tỉnh thức chỉ bắt đầu từ một điều rất nhỏ: nhận ra mình không phải mọi suy nghĩ xuất hiện trong đầu. Mình không phải mọi cảm xúc đi qua cơ thể. Mình cũng không bắt buộc phải hành động theo mọi thôi thúc bên trong.
Giữa kích thích và phản ứng, luôn có một khoảng trống rất nhỏ.
Trong khoảng trống đó, ta có thể quan sát.
Trong sự quan sát đó, ta có thể lựa chọn.
Và trong lựa chọn đó, một con người mới bắt đầu được hình thành.
Có lẽ hiển mộng chỉ là một ẩn dụ lớn cho đời sống tinh thần. Khi còn vô thức, ta bị cuốn đi bởi các nhân vật, kịch bản và nỗi sợ do chính tâm trí mình tạo ra. Nhưng khi có một tia nhận biết xuất hiện, ta không cần phá hủy giấc mơ. Ta cũng không cần thống trị nó.
Ta chỉ cần bước vào đó với sự tò mò, lòng trắc ẩn và một câu hỏi chân thành.
Vì đôi khi, trí tuệ sâu sắc nhất không đến từ việc ta cố kiểm soát tâm trí.
Nó đến từ lúc ta chịu ngồi xuống và lắng nghe xem tâm trí đang cố nói gì với mình.
Phản hồi (0 )