Bộ máy tâm trí của con người thật sự phức tạp, vì nó chứa đựng rất nhiều thông tin từ những trải nghiệm sống của chúng ta kể từ khi mới sinh ra (hoặc có thể là cả trước khi được sinh ra) cho đến khi trưởng thành. Những thông tin này, một số ít chúng ta có thể ý thức được, nhưng đa phần chúng ta không thực sự biết rõ về chúng. Và chúng ta gọi đó là “vô thức”.
Vậy, vô thức thực sự là gì? Và nó đóng vai trò gì trong việc định hình cuộc đời ta?
Ở đây, tôi sẽ mượn những khái niệm từ phân tâm học của Sigmund Freud để nói về vô thức. Tuy nhiên, đây không hẳn là một định nghĩa chính xác, và tôi cũng không cố gắng đưa ra một định nghĩa hoàn hảo về nó. Vô thức là một thuật ngữ đã tồn tại từ trước Freud, trong các trường phái triết học và những nền văn minh cổ xưa. Bài viết này nhằm cố gắng giải thích về “vô thức” theo một cách đơn giản, dễ hiểu và vì sao việc hiểu rõ về vô thức của chính mình lại thực sự quan trọng trong hành trình tự chữa lành các tổn thương tâm lý.
Vậy thì “vô thức” là gì?
Nhắc đến “vô thức”, người ta thường nhớ ngay đến Sigmund Freud. Ông cho rằng vô thức mang bản chất hoàn toàn cá nhân, bao gồm những ký ức bị lãng quên hoặc bị dồn nén khỏi ý thức. Carl Jung sau đó đã bổ sung thêm một lớp sâu hơn, gọi là vô thức tập thể. Dù mỗi người có một cái hay riêng và đều chịu những phê bình từ tâm lý học hiện đại, nhưng ta có thể hiểu đơn giản: Vô thức là phần tâm trí mà hoạt động tinh thần diễn ra ngoài tầm nhận thức của con người.
Vài năm trước, tôi từng hoài nghi và không tin rằng có một điều vô hình nào đó lại đang kiểm soát hành vi của mình. Nhưng hiện tại, sau khi chứng kiến nhiều người phải “chiến đấu” với các vấn đề sức khỏe tâm thần, tôi đã dần hiểu ra bản chất của vô thức và vì sao việc thấu hiểu nó lại thực sự quan trọng trong hành trình chữa lành.
Vô thức có khả năng “tự chữa lành”
Khi nói về khả năng tự chữa lành của vô thức, thực chất tôi đang nói về khả năng tự phục hồi của chính cơ thể bạn. Bởi lẽ, những phần vô thức này gắn liền mật thiết với các chức năng sinh học, đặc biệt là hệ thần kinh tự trị (autonomic nervous system). Khi hiểu được cách vô thức vận hành, bạn sẽ không còn cảm thấy cần phải “chiến đấu” với nó nữa. Thay vào đó, bạn chỉ cần điều chỉnh những gì mình có thể ý thức được để dẫn dắt vô thức đi đúng hướng. Mục tiêu cuối cùng của chữa lành là đưa vô thức quay về hoạt động một cách tự nhiên mà không cần bạn phải ra sức cưỡng cầu.
Đúng như lời Lão Tử: “Nhơn pháp Địa, Địa pháp Thiên, Thiên pháp Đạo, Đạo pháp Tự Nhiên.”
Hiểu về vô thức của chính mình
Hãy suy ngẫm lại về hành trình cuộc đời bạn cho đến thời điểm hiện tại. Có những trải nghiệm đã “ghi dấu ấn” sâu đậm bên trong tâm trí mà bạn không thể nào quên. Lại có những điều bạn “tưởng” rằng mình đã quên, nhưng vào một lúc nào đó, chúng đột nhiên hiển lộ một cách vô thức. Thậm chí, có cả những ký ức dường như chưa từng xuất hiện trong đời nhưng lại đột ngột hiện lên trong tâm tưởng mà bạn không rõ lý do. Đây chính là lúc bạn cần tìm hiểu về “vô thức” – về những thứ bạn “không biết” đang tồn tại bên trong chính mình.
Sự nhạy cảm với kích thích của vô thức
Thuở ấu thơ là lúc vô thức của chúng ta nhạy cảm nhất với các kích thích bên ngoài. Một đứa trẻ mới sinh sẽ có những hành vi vô thức như bú mút để sinh tồn. Trong giai đoạn này, những kích thích xung quanh dễ dàng kích hoạt các phản ứng như khóc hay la hét; đây cũng là lúc vô thức dễ bị tổn thương nhất. Vì trẻ chưa có ngôn ngữ để biểu đạt, hầu hết chúng ta không thể nhận biết được những tổn thương trong giai đoạn này. Sự nhạy cảm này kéo dài đến lúc 3 tuổi và tiếp diễn cho đến khi trẻ lên 6 (và có thể là đến năm 12 tuổi).
Ngoài tuổi thơ, cuộc đời còn có những “giai đoạn quan trọng” (critical periods) mà vô thức trở nên nhạy cảm bất thường: tuổi dậy thì, chu kỳ kinh nguyệt hay thai kỳ ở phụ nữ, những lúc kiệt sức (burn-out), hoặc khi gặp biến cố lớn như mất người thân, ly hôn, thất nghiệp.
Nhận biết được những “giai đoạn quan trọng” này giúp bạn ý thức hơn trong việc điều chỉnh môi trường sống, hạn chế các kích thích tiêu cực làm trầm trọng thêm tổn thương, và thận trọng hơn trong cách đối xử với người khác.
Những tổn thương trong vô thức
Chúng ta có thể thấy rằng những thời điểm nhạy cảm của vô thức dễ hình thành nên những tổn thương nếu các kích thích ta gánh chịu “vượt ngưỡng chịu đựng”. Những tổn thương này có thể tạo thành “sang chấn tâm lý” hoặc tập nhiễm thành những tổn thương phức tạp mang màu sắc bệnh lý tiềm ẩn trong cơ thể mà ta không hề hay biết. Cho đến một lúc nào đó, chỉ cần một hoặc nhiều sự kiện kích hoạt (mồi lửa), những tổn thương này sẽ bất ngờ bùng cháy và tạo thành các triệu chứng “tâm bệnh”.
Nhận biết được điều này giúp bạn bước đầu chấp nhận vô thức và có thêm lòng trắc ẩn với chính mình cùng những nỗi đau bên trong.
Học trong vô thức
Trong hành trình trưởng thành, hầu hết những gì ta được học đều tự động chuyển đổi thành hành vi vô thức. Tuy nhiên, ta không chỉ học hành vi mà còn vô tình thu nạp cả “lối suy nghĩ” của những người xung quanh như cha mẹ, thầy cô, bạn bè… Nếu không ý thức được điều này, những lối suy nghĩ đó sẽ mặc nhiên trở thành thói quen tư duy của chính ta. Thậm chí, lời nói của người khác có thể trở thành sự “ám thị” điều khiển suy nghĩ và hành động của ta thông qua ngôn ngữ.
Hiểu được điều này giúp bạn ý thức hơn về những nội dung vô thức mình đã thu nạp, từ đó có thể dùng sự “tự ám thị” để điều chỉnh lại những lối suy nghĩ gây ra các vấn đề trong đời sống.
Chúng ta “không thể” hiểu hết về vô thức của chính mình
Những gì chúng ta biết về vô thức của chính mình thường không hoàn chỉnh, đôi khi chỉ là những mảnh ký ức hay tổn thương rời rạc. Chúng ta cần chấp nhận sự “không biết” này thì mới có thể tiếp tục hành trình khám phá bản thân. Vô thức đôi khi khiến ta đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác, và nó có thể gây nguy hiểm khi trở thành một biến số bí ẩn, tự tạo ra năng lượng hỗn loạn bên trong tâm trí.
Khi hiểu được điều này, bạn sẽ có tâm thế “chuẩn bị” cho một hành trình khám phá đại dương vô thức đầy bất định, nhưng vẫn giữ vững được vị thế quan sát và lèo lái của một thuyền trưởng điềm tĩnh.
Hiểu về vô thức của người khác
Lão Tử từng dạy: “Với kẻ lành lấy lành mà ở, với kẻ chẳng lành cũng lấy lành mà ở”. Như đã nói, vô thức của chúng ta luôn có những lúc dễ bị tổn thương và có khả năng bị “tập nhiễm” những thói quen, hành vi từ những người xung quanh. Điều này cho thấy vô thức giữa con người luôn có sự ảnh hưởng lẫn nhau, tạo nên một “sự học ngầm” không ngừng nghỉ trong hệ thống gia đình và xã hội.
Vậy câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để chúng ta hạn chế sự “tập nhiễm” này trong các mối quan hệ? Và việc hiểu về vô thức của người khác thực sự giúp ích gì cho chính mình?
Để có góc nhìn bao dung
Nếu chúng ta đọc được tiểu sử bí mật của kẻ thù, thì chúng ta sẽ thấy khổ đau và muộn phiền trong cuộc sống của mỗi người đủ để giải trừ tất cả sự thù địch - Henry Wadsworth Longfellow
Đầu tiên, chúng ta cần hiểu rằng cảm xúc hay hành vi của người khác đối với ta thường do những động lực vô thức ngầm thúc đẩy mà chính họ cũng không nhận diện được. Những động lực này có thể bắt nguồn từ tổn thương quá khứ hoặc những “định kiến sai lầm” mà họ đã bị tập nhiễm.
Nếu biết rằng mọi sai lầm của con người đều có thể xuất phát từ vô thức, liệu bạn có thể đồng cảm với họ? Một người cha, người mẹ gây tổn thương cho con cái, hay một người thường xuyên giận dữ vô cớ, có khả năng vô thức của họ đã phải chịu đựng những nỗi đau rất lớn. Khi có sự hiểu biết về quá khứ và cách vô thức vận hành bên trong họ, ta sẽ có một góc nhìn bao dung hơn.
Quan điểm của tôi là việc hiểu rõ điều này cho ta một lý do chính đáng để bao dung với người khác. Quan trọng hơn, sự bao dung đó giúp ta biết bao dung với chính mình, để học hỏi từ quá khứ mà không đắm chìm trong tâm thế “nạn nhân” của hoàn cảnh.
Hiểu mình qua những xung đột
Trong tương tác với thế giới, xung đột là điều không thể tránh khỏi, nhất là trong các mối quan hệ thân mật. Bản năng của chúng ta thường là né tránh hoặc dập tắt mâu thuẫn một cách vô thức. Chính sự né tránh này khiến năng lượng tiêu cực tích tụ, tạo thành những tổn thương sâu kín và hình thành nên các mô thức “phóng chiếu” đầy định kiến lên những mối quan hệ sau này.
Carl Jung từng nói: “Mọi điều khiến chúng ta khó chịu về người khác có thể giúp chúng ta hiểu thấu bản thân mình.” Mỗi khi mâu thuẫn khởi lên, đó thực ra là một “khoảnh khắc hiển lộ” để ta nhìn lại chính mình. Những gì ta nhìn thấy ở người khác — sự ích kỷ hay tính kiểm soát — thường là phần “bóng tối” (Shadow) mà ta chưa chấp nhận bên trong mình. Ta phóng chiếu nội tâm lên họ rồi lại chiến đấu với chính ảo ảnh đó.
Nếu giữ được vị thế của một người quan sát điềm tĩnh, ta sẽ thấy xung đột là cơ hội để tháo gỡ những nút thắt của vô thức. Khi hiểu được nguyên nhân của cơn đau, nó sẽ không còn quyền năng kiểm soát bạn nữa.
Mục tiêu tối hậu của việc chữa lành
Tôi tin rằng mục tiêu tối hậu của trị liệu hay chữa lành không phải chỉ để cứu chuộc bản thân, mà là để trở thành một người có khả năng chữa lành cho người khác. Chính mục đích cao cả này tạo ra động lực mạnh mẽ nhất để chúng ta dũng cảm đối diện với vô thức và mở rộng nhận thức của mình.
Trong vai trò một nhà trị liệu, để giúp người khác bước qua bóng tối, bạn phải là người đã từng can đảm đối diện với bóng tối của chính mình. Dựa trên khái niệm “Khả năng tiêu cực” (Negative Capability) của Wilfred Bion, nhà trị liệu cần rèn luyện năng lực tồn tại giữa sự bất định và hoài nghi mà không vội vã bám víu vào lý lẽ. Khi bạn trở thành một “chiếc bình dung chứa” tĩnh lặng, có thể chứa đựng nỗi đau của người khác mà không phán xét hay đồng hóa, đó chính là lúc sự chữa lành thực sự bắt đầu. Chữa lành cho mình để rồi lan tỏa sự chữa lành đó đi xa hơn — đó mới là đích đến cuối cùng.
Kiến tạo “không gian chữa lành”
Vô thức của mỗi người là khác nhau, nhưng đều có chung nguồn gốc từ một cơ thể sống hoàn chỉnh. Vô thức lưu giữ tổn thương theo nhiều cách, như các cơn đau đầu, đau cổ-vai-gáy, hay sự bùng phát của trầm uất và hận thù. Dù vậy, vô thức vẫn luôn có những khoảng trống chứa đựng tình yêu, lòng từ bi và trí tuệ — những điều tích cực mà ta thường bỏ lỡ vì tâm trí có xu hướng ưu tiên các kích thích tiêu cực.
Chúng ta không thể phủ nhận khả năng chữa lành của vô thức. Nếu vô thức từng “thụ động” tiếp nhận tổn thương, thì nó cũng có khả năng dung chứa rất lớn những thông tin tích cực. Bạn có thể hình dung vô thức bị tổn thương như một hồ chứa “nước bẩn” với nhiều van xả dưới đáy. Nếu bạn vừa cung cấp thêm nước sạch, vừa mở van xả nước bẩn, thì đến một lúc nào đó hồ sẽ chỉ còn nước sạch.
Kiến tạo “không gian chữa lành” thực chất là chủ động tiếp cận môi trường tích cực, giảm sự tiếp nhận thụ động các yếu tố tiêu cực và thực hành chuyển hóa để mở rộng không gian an lạc ngay bên trong vô thức của chính mình.
Một góc nhìn khác về “bệnh tâm thần”
Biết bệnh thì không bệnh nữa - Lão Tử
Khi tôi nói điều này, không phải là để phủ nhận sự tồn tại của “bệnh tâm thần”. Tôi muốn chỉ rõ rằng phần lớn các “triệu chứng” rối loạn tâm thần thường đến từ những “xung đột vô thức” giữa nội tâm và các kích thích bên ngoài. Khi đó, triệu chứng chỉ là cách tâm trí kích hoạt các “cơ chế phòng vệ” nhằm giảm bớt sự bất định và hỗn loạn mà “cái tôi” phải gánh chịu.
Nếu hiểu rõ về vô thức, bạn sẽ hiểu được các hiện tượng như trầm uất, hưng cảm, lo âu hay loạn thần… chúng thường xuất hiện khi ta mất kiểm soát đối với “tâm trí vô thức” trước sự dày đặc của các kích thích đến từ bên ngoài và cả bên trong cơ thể. Góc nhìn này có thể giúp chúng ta giảm đi sự kỳ thị đối với người bệnh tâm thần và đối với chính bản thân mình nếu chẳng may được chẩn đoán có “bệnh”.
Hành trình vạn dặm bắt đầu từ một bước chân – Lão Tử
Khi hiểu rõ về vô thức, bạn sẽ nhận ra tính nhân văn sâu sắc của trường phái phân tâm học mà Freud đã đặt nền móng. Tâm lý con người không chỉ đơn giản là những gì bộ não ghi nhận ở hiện tại, mà còn là kết quả của những gì ta đã học trong quá khứ và khả năng dự đoán tương lai để điều chỉnh các xung năng vô thức. Hiểu về vô thức giúp ta có cái nhìn bao dung hơn về “bệnh tâm thần”. Ta học được cách giao tiếp với người bệnh như một “con người hoàn chỉnh” thay vì chỉ nhìn thấy một “con bệnh”. Quan trọng hơn hết, khi ta hiểu và chấp nhận được vô thức của chính mình, đó chính là bước đi đầu tiên trên con đường chữa lành từ bên trong.
Phản hồi (0 )