NGUỒN GỐC CỦA SỰ PHÁN XÉT

Khi bạn phán xét ai đó về những hành vi hay tư tưởng của họ thì hãy cẩn thận đánh giá lại những phán xét của mình có phải xuất phát từ những cảm xúc “ghét bỏ” hay “khinh miệt” những hành vi, tư tưởng đó hay không.

Những sự phán xét, phê phán đa phần đến từ những cảm xúc, định kiến trong vô thức của bạn. Chúng ta chỉ là đang phóng chiếu những phần vô thức một cách tự động ra ngoài bằng hành vi phán xét người khác.

Hãy tự hỏi rằng bạn có ghét bỏ chính mình nếu chính bạn là người thực hiện hành vi mà bạn phán xét hay không? Bạn có đang thực sự nhận biết những sự phán xét của chính mình hay không? Hay những sự phán xét của bạn thực chất cũng chỉ là sự thiếu đồng cảm với người khác hay chính mình? Dù cho mục đích của sự phán xét có là tiêu cực hay tích cực thì nếu nó xuất phát từ cảm xúc, định kiến bản ngã và không có sự nhận biết thì đó cũng chỉ là một hành động vô minh.

Trong tâm lý học phân tích trường phái Jungian (Carl Gustav Jung) thì phóng chiếu vô thức qua sự phán xét có rất nhiều nguyên nhân.

Sự phán xét từ "tính nam" và "tính nữ"

Tính nam (animus) và tính nữ (anima) bên trong vô thức quá mạnh là một trong những nguyên nhân gây ra sự phán xét này. Vì tính nam hoặc tính nữ quá mạnh sẽ phóng chiếu vô thức thông qua sự phê phán, ghét bỏ, giận dữ với những hành vi của người khác. Ở phụ nữ thì sự phán xét sẽ biểu hiện ở sự chỉ trích đối với hành vi của người khác giới thông qua sự phóng chiếu animus (bên trong vô thức phụ nữ có nhiều animus). Ở đàn ông thì là sự khinh miệt hay ghét bỏ những điều mà anh ta không ưa thông qua sự phóng chiếu anima.

Ví dụ: Một người đàn ông có thể phóng chiếu cảm xúc “yếu đuối” từ anima của mình thông qua phán xét về “sự yếu đuối” của người khác và anh sẽ tỏ ra là một người “mạnh mẽ” ở bên ngoài (persona).

Sự phóng chiếu từ nỗi sợ (shadows)

Suy nghĩ thì khó, đó là lý do phần lớn mọi người phán xét.

— C. G. Jung

Một nguyên nhân khác dẫn đến sự phán xét đó chính là sự phóng chiếu những nỗi sợ từ bóng tối vô thức của bạn (shadow projection). Trong trường hợp này, những phán xét của chúng ta xuất phát từ những nỗi sợ sâu thẳm bên trong chúng ta và khó mà nhận biết được. Và đây chính là nguyên nhân phổ biến trong sự phán xét giữa các cá nhân.

Lấy ví dụ về một vị sư đang nổi tiếng trên đất nước chúng ta, có một anh “ca sĩ” nói về ông rằng “việc ông làm không được tích sự gì” hay “chi bằng ở nhà phụng dưỡng cha mẹ”, và tỏ vẻ giọng điệu khinh miệt. Khi chúng ta phân tích thì có thể thấy rằng đây là một kiểu phán xét dựa trên nỗi sợ hãi sâu thẳm của anh ta. Điều mà anh ta lo sợ là gì? Đó là có thể một ngày nào đó anh ta sẽ mất hết tất cả và “đi ăn mày” giống như cách anh ta nói về vị sư này, và có thể một ngày nào đó anh ta sẽ sống đời sống cô độc, già nua, bệnh tật mà không có đứa con nào chăm sóc cho anh ta.

Sự phóng chiếu từ “vô thức tập thể”

Carl Gustav Jung có một khái niệm gọi là “vô thức tập thể” (collective unconscious) cho rằng bên trong chúng ta có những thành phần vô thức được tích luỹ qua đời sống xã hội, gia đình, tôn giáo, văn hoá,…

Ngoài ra thì chúng ta còn kế thừa cả những vô thức của ông bà tổ tiên chúng ta được biểu hiện qua gene biểu sinh (epigenetic).

Ngoài những nguyên nhân kể trên thì những phán xét của chúng ta còn có nguyên nhân đến từ những định kiến trong văn hoá gia đình, xã hội và những niềm tin tôn giáo. Và những định kiến, niềm tin này được lưu giữ trong những thành phần vô thức (vô thức tập thể) của chúng ta.

Một vài ví dụ về phóng chiếu “vô thức tập thể” là những sự chỉ trích của người theo chủ nghĩa toàn trị dành cho những người theo chủ nghĩa tự do và ngược lại. Những sự bài trừ văn hoá, tôn giáo trong lịch sử, hay sự áp đặt các quan điểm trong xã hội hay gia đình (nữ quyền, gia trưởng,…). Các cuộc thánh chiến hay chiến tranh giữa các quốc gia cũng là một hình thức phóng chiếu “vô thức tập thể”.

Hậu quả của “sự phán xét”

Khi tôi nói về những “sự phán xét” xuất phát từ vô thức không có nghĩa là tôi sẽ chỉ trích tất cả những “sự phán xét” của bạn (vì điều đó cũng chỉ là một sự phóng chiếu vô thức do tôi ghét bỏ “sự phán xét” của chính mình). Tôi chỉ muốn bạn nhận biết về những nguyên nhân mà bạn có thể nhận thấy được từ sự phán xét và từ đó “tự phản tư” (self reflection) để nhận ra những vấn đề vô thức mà bạn đang gặp phải (nếu như bạn thực sự hài lòng với những vấn đề vô thức của mình thì cũng không có vấn đề gì).

Điều quan trọng là sự phán xét của bạn có ảnh hưởng như thế nào đối với người khác, và với chính bản thân mình. Bởi vì không phải ai cũng có thể chịu đựng được “sự phán xét” và không phải “sự phán xét” nào cũng gây hại cho người đối diện. Tuy nhiên nếu “sự phán xét” của chúng ta chứa đựng những thành tố từ vô thức mà không có sự nhận biết thì có thể điều này sẽ tạo nên tổn thương cho chính mình và người khác. Nếu người mà bạn phán xét càng thân thiết thì tổn thương mà họ và bạn nhận lấy càng lớn.

Ví dụ: Nếu sự phán xét của bạn mang cảm xúc “khinh miệt” một ai đó thì có khả năng người mà bạn “khinh miệt” sẽ bị tổn thương (nếu người đó là người thân yêu của bạn) và bạn cũng bị “tổn thương” theo một cách mà “bản ngã” mong muốn là sẽ làm mạnh thêm bản ngã của bạn. Hay nói cách khác là điều đó sẽ làm tăng thêm địa vị “thượng đẳng” mà bản ngã mong muốn (trong vô thức).

Không phải ai cũng chịu được “sự phán xét”

Tôi đã từng chứng kiến một người cha phán xét đứa con gái đang điều trị “trầm cảm” của mình lười biếng, phụ công lao ông ấy nuôi ăn học mà lại không làm được việc gì. Những lời nói của ông ấy như xoáy sâu vào cảm giác vô dụng và tội lỗi mà cô ấy đang có, và điều này có thể khiến cho cô ấy nảy sinh những ý định tự sát.

Đối với một người đã và đang có các triệu chứng trầm cảm hay có những vấn đề về tâm lý thì những chỉ trích hay phán xét chỉ làm tăng thêm cảm giác tội lỗi và vô dụng bên trong họ. Bạn không thể nói với họ rằng “những chỉ trích hay phán xét” này chỉ là muốn cho họ tốt hơn. Vì bạn không ở trong hoàn cảnh của họ, bạn không trải nghiệm cái cảm giác mà vô thức của họ luôn “nhắc nhở” họ từng giây, từng phút về cái cảm giác vô dụng và tội lỗi đó. Bạn không thể hiểu được rằng họ không thể kiểm soát được nó, và chỉ cần một mồi lửa (sự chỉ trích) từ bên ngoài có thể đốt cháy ngọn lửa uất hận, tự ti, tội lỗi bên trong họ. Đây là điều mà tôi nghĩ chúng ta cần phải nhận biết được khi giao tiếp với những người trầm cảm.

Làm thế nào để giảm hiệu ứng của sự chỉ trích hay phán xét? Sự nhận biết chính là chìa khoá có thể giúp bạn làm giảm đi sự tiêu cực từ những phán xét của người khác và chính mình. Nhận biết rằng những sự chỉ trích, phán xét tiêu cực của người khác đối với chúng ta chỉ xuất phát từ bóng tối vô thức của họ có thể giúp cho bạn có thêm sự đồng cảm với họ (những người phán xét), tăng cường sự hiểu biết về chính mình và làm giảm đi cảm giác tổn thương mà bản ngã mang lại (tâm lý nạn nhân). Nhận biết rằng những chỉ trích, phán xét của chính mình là từ bóng tối vô thức có thể giúp cho bạn hiểu rõ thêm về các mặt vô thức bên trong mình và giảm đi tính bản ngã của bạn. Điều quan trọng là bạn sẽ không có sự phán xét đối với những phán xét của chính mình trước đây, và không tạo thêm cảm giác tội lỗi bên trong vô thức (cái bẫy tội lỗi).

Hãy nhớ rằng bạn không phải đại diện cho sự phán xét từ vô thức, bạn là “sự nhận biết” về nó.

-------

Chú thích:

Anima: là yếu tố nữ tính trong vô thức của nam giới, đại diện cho các phẩm chất như cảm xúc, trực giác, và sự kết nối với cảm xúc bên trong.

Animus: là yếu tố nam tính trong vô thức của nữ giới, đại diện cho các phẩm chất như lý trí, quyết đoán, và logic.

Persona: là "mặt nạ" hoặc hình ảnh mà cá nhân thể hiện ra bên ngoài xã hội, đại diện cho vai trò và hình tượng mà họ muốn người khác nhìn nhận.

Shadows (bóng tối): là phần vô thức của tâm hồn chứa đựng những phẩm chất, cảm xúc, và ham muốn bị kìm nén hoặc không được chấp nhận bởi ý thức.

Collective unconscious (vô thức tập thể): là tầng sâu nhất của vô thức, chứa đựng các kinh nghiệm, ký ức và hình ảnh chung của loài người, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.